Mads Rage

forfattardagbok

  • Fotografering

    Eg trong å lufta meg og skulle gå ein tur, men ikkje springa eller noko slikt, og ikkje ein lang tur til nokon spesiell stad, men ein tur i nærområdet, så eg tok med meg kameraet, for det kunne henda at eg fann noko som var verd å fotografera. Det gjorde eg ikkje. Men det er ikkje bortkasta å ha kameraet likevel. Eg nyttar blikket annleis når eg har det med. Ser nøyare på ting.

    Ein gong på nittitalet då eg var midt i tenåra og skulle på skulen, såg eg ein fantastisk soloppgang. Då tenkte eg at eg burde hatt eit lite kamera, eit som eg kunne ha i lomma heile tida, men det hadde eg ikkje.

    Der og då kjendest det som om eg såg noko som var verd å fotografera, men det hadde nok vorte eit keisamt bilete.

    No går alle med eit lite kamera i lomma, og me har aldri teke så mange keisame bilete. Mitt bidrag er å ha med meg eit stort kamera utan å fotografera noko som helst.

  • Sirkla inn

    I nokre samanhengar synest idealet å vera at det ein skriv helst skal vera ferdig tenkt og uangripeleg, at det skal ta høgd for alle innvendingar. På andre område kan eit slikt ideal stå i vegen, både for skrivaren og lesaren.

    Ein tekst kan bomma på målet med overlegg, for heller å sirkla det inn, slik ramnar i lufta peikar mot åtselet på bakken.

    Det som skal sirklast inn kan vera noko som tek skade av å seiast direkte, ein tanke, ei kjensle eller inntrykk som ein påverkar for mykje ved direkte kontakt, slik det er i fysikken når dei minste partiklane skal påvisast, og ein ikkje kan gjera det utan å forstyrra dei.

    «Om det ein ikkje kan tala, må ein tia», skriv Wittgenstein. Noko kan ikkje formulerast og formidlast, men språket er omtrentleg, all skriving er ei form for innsirkling, om ikkje ein halvsirkel mot yttergrensa.

  • Innvendingar

    Stundom kan eg skriva ein tekst der eg påstår noko og deretter skriv om nærliggjande innvendingar. Men av og til vil eg heller lata lesaren finna dei sjølv. Dersom teksten alltid skal ta høgd for tenkjelege innvendingar, så kan det verka som om han berre gjer det fordi forfattaren er så forfengeleg at han ikkje greier å lata vera å syna lesaren at han faktisk allereie har tenkt på dette poenget.

    Dessutan skapar ein slik tekst i mindre grad ein indre dialog i lesaren, og påpeikinga av innvendingar kan gjera at teksten misser trykk. Nokre påstandar kan med overlegg vera overdrivne, spissformulerte, laga for å provosera fram ein kontrasterande tanke hjå lesaren, altså indirekte alvorleg meint. I slike tilfelle vil det sjølvsagt vera kontraproduktivt å peika på innvendingar.

    Når ein står fritt, bør ein leggja frå seg konvensjonar frå sjangrar som har forpliktingar overfor ein bestemt agenda eller redaksjon. Også som lesar, for om lesaren tek med seg slike lesevaner, kan det lugga. Kanskje må ein leggja litt velvilje i å lesa seg inn i sjangeren, men det tek gjerne kortare tid enn ein trur.

  • Tempo

    Fagfolk synest i stor grad å vera einige om kva slags miljø menneskehjernen treng for å trivast. Men kapitalkreftene bryr seg ikkje om dette. Dei vil ha oss hekta på dumme videoar eller små, virtuelle premiar. Og jo raskare det går, jo meir skit får dei dytta i oss.

    Så er vel meininga at me skal kjenna oss dårlege og kjøpa noko skit for å få det betre, eg veit ikkje. Men eg er overtydd om at hjernen treng ein del tomrom og langsamt tempo for at me skal kjenna oss bra på lengre sikt. At ein treng å gjera noko i eit miljø der ein må handsama omgivnader, gjenstandar eller konkrete utfordringar, fordi det ein gjer med resten av kroppen er med på å forma hjernen.

    Det er lett å tenkja seg at tankane og sjølvet er noko eige, jamfør den eldgamle todelinga mellom kropp og sjel, eller den nyare varianten som i filmen The Matrix, men dersom det nokon gong skulle verta mogeleg å flytta personen frå hjernen og over i ein anna medium, noko som jo stundom skjer i forteljingar, i praksis ein total amputasjon av kroppen, så trur eg det mest av alt vil minna om den gammaldagse varianten av helvete.

  • Å springa og tenkja

    Eg tenkjer betre når eg går enn når eg sit i ro. Når ein går, har ein tid til å sjå seg om og tenkja. Likevel, for treninga si skuld, spring eg gjerne heller enn å gå.

    Å springa er meir som å sykla, det går for fort og det er for mykje å ta stilling til. Rommet for å tenkja på andre ting vert innskrenka. Dette er greitt når ein syklar i terrenget, som eg gjorde meir av før. Då er det heile tida små utfordringar å takla, og ein er heilt til stades i desse, kan ikkje tenkja. Men det har også ein slags reinskande verknad, kjenner eg. Det vert lettare å konsentrera seg etterpå. Sykling og springing i bytrafikk fører derimot med seg eit rotete og utriveleg stress. Ein vert meir oppteken av å verta ferdig med det.

    Då eg fyrst tok til å springa jamleg, likte eg å springa ulike stader kvar gong for å verta betre kjend i område der eg vanlegvis ikkje hadde noko å gjera. Det var ein del av motivasjonen, men etter eit år eller så, hadde eg sprunge alle stader innanfor rimeleg avstand, og visste kva stader eg likte og ikkje likte.

    Springinga vart i mindre grad prega av nye inntrykk, og meir av ein slags fristad der eg la frå meg alt anna og var til stades i augneblinken. Eg tok til å setja pris på oversiktlege rundar der eg kunne springa mest mogeleg uforstyrra og fri frå trafikk og ubehagelege overraskingar. Denne overgangen frå turoppleving til rutine skapte etter kvart også rom for at kreative idear kunne komma av seg sjølve, altså det stabile underlaget som trengst.

    No er det mest berre slike rundar eg spring, og toleransen dor lange og kronglete transportetappar har gått ned. Eg vil helst berre komma i gang fort og vera i flyten lenge.

  • Godt dårleg og dårleg godt

    Gjennom ulike stadium i eit lesande liv, har eg i seinare år fått meir sans for dårlege bøker. Ikkje kva som helst slags dårlege bøker, då, men visse typar dårlege bøker. Karin Moe skriv ein stad, eg trur det er i Skrifter (2012), om skilnaden på «good bad book» og «bad good book». Litt forenkla sagt er det fyrste eit døme på vellukka, men kunstnarleg lite ambisiøs underhaldningslitteratur, medan det andre er kunstnarleg ambisiøst, men litterært sett mindre vellukka. Det landar i kategorien for spesielt interesserte.

    Ein sjeldan gong er bøker både kunstnarleg ambisiøse og litterært vellukka. Som lesar kan ein gjerne ha ein ide om at ein ideelt sett berre skal lesa slike bøker, men det kan vera krevjande når ein når ein må ta høgd for varierande kvardagssituasjon og tilgjengeleg mental energi. Innimellom er det greitt å ta noko enkelt.

    «Folk flest vil berre ha ei historie til å ta med seg på flyturen», skriv Stephen King i On Writing. Eg kan ikkje gå heilt med på tanken om at ei historie berre er ei historie, men stundom treffer eg på historier som er skrivne på det viset. Eit av kjenneteikna er at dei inneheld lausrivne handlingstrådar som ikkje har nokon annan funksjon enn å halda på merksemda. Når eg støyter på slikt, kjenner eg at eg kastar vekk tida. Slapp og klisjéfylt prosa er i det minste ei ærleg sak. Då kan eg berre slutta å lesa etter fyrste side.

  • Livsstadium

    Allereie for mange år sidan, kanskje rundt 30 til 35 års alder ein stad, hadde eg sett mange av dei beste filmane, lese dei beste bøkene og lytta til den beste musikken, altså både det som høyrer til vestleg kanon i kvar kunstform, og andre verk som eg meir subjektivt held høgt.

    Sjølvsagt finst det alltids meir, men ved dette punktet hadde eg sett kor høgt formene kan nå og kva dei kan gi meg, og eg veit at det truleg ikkje finst noko som kjem til å overraska slik det ein gong kunne. Det er lenge sidan eg var umetteleg på nye oppdagingar. Det kan heller verka meir interessant å venda attende til noko eg kjenner frå før.

    Slik eg forstår Kierkegaard burde eg innsjå at vegen vidare er det religiøse livsstadiet. Men eg synest Kierkegaard er keisam, langtekkeleg og overvurdert, sjølv om han er inne på noko som eg kan kjenna meg att i, og det er godt mogeleg eg er på eit slags slikt stadium allereie, sjølv om eg korkje er eller kjem til å verta religiøs. Hjernen min fungerer ikkje slik.

    Eventuelt kunne eg ha teke livet av meg. Men det har eg aldri vurdert, og dermed ikkje tenkt å gjera. Om ikkje andre omsyn hadde stoppa meg fyrst, så ville i alle fall tanken på alle idiotane som skulle leva vidare etterpå, ha gjort det. Nei, då vil eg heller gjera noko.